Meşgul Sinyali’nin ilk zamanlarında bir yazı yazmıştım: “Türkiye’de Tasarım ve Değerlendirmesi”. Hala, arama motorundan en çok hiti bu yazıya alıyoruz. Daha sonradan bunun sebebini araştırdığımda, Türkiye’den ciddi anlamda tasarım “makale”si çıkmadığını farkettim.

Şimdiden uyarayım, “ben tasarımcıyım, oldum” diyenler bu yazıyı okumasın. Ayrıca bu da o meşhur uzun yazılarımdan biri olacak, her ne kadar herkes bana uzun yazdığım için şikayetlerini belirtse de kelimelerimi yoğunlaştırmak ve anlatmak istediğim şeyleri sığlaştırmak istemiyorum. Bir yandan da tarz meselesi, hedef kitle seçiyorum.

Konuyu tam anlamıyla anlatabilmek adına biraz dağıtacağım önce, ancak daha sonra yeterince toparlayacağımdan emin olabilirsiniz.

Arthur Schopenhauer:

“Düşüncelerini incelemek yerine bir filozofun yaşam öyküsünü okumak, bir tablonun kendisini ihmal edip yalnızca çerçevesinin biçimine dikkat kesilmekten; iyi veya kötü oyulup oyulmadığını, yaldızının kaça mal olduğunu tartışmaktan farksızdır.”

Bizimki gibi modernizasyon anlamında 3. Dünya ülkesi sayılabilecek olan ülkelerde tasarıma hak ettiği değerin verilmesi şart, bir “collective” lazım (collective = ortak girişim). Devlet destekli yapıların “sığ” düşünce değiş tokuşundan başka hiçbir işe yaramadığını ve ilgili derneklerin de “aktivite” değil, “itibar” dernekleri olduğu düşünülürse, bu bahsettiğim “collective” ancak ülkemizdeki “tasarımcılar” tarafından bir sivil inisiyatif olarak başlayıp, özel sektörün dikkatini çekebilir.

Bundan yaklaşık 2 sene önce bu “collective” olgusu ile ilgili araştırma yapmıştım ve o zamanlar bir yandan da “Grafik Tasarım Felsefesi” dersleri veriyordum. Projelendirmesini dahi hazırladığım ve sınırlarını birçok insanla görüşerek belirlediğimiz bu projelendirme, şu an dahi evimde diğer projelerle birlikte “yatıyor”. Çok fazla kapı çaldım bu proje için, belediyelerle bile görüştüm ancak bir türlü sonuç çıkaramadım. Şimdi ise keşke zamanım olsa, bu “collective” fikrini birilerine satabileceğimden (yani kendime yandaş bulabileceğimden) eminim.

Ülkede dernek anlamında ciddi çalışan tek bir kurum görüyorum, Reklam Yaratıcıları Derneği. Benim de üyelerinden biri olduğum bu dernek, geçtiğimiz senelerde pek çok yarışma, konferans, seminer v.b. yapmış olmakla birlikte, maalesef bahsettiğim “collective” tanımına, bünyesinde “Reklam İşçileri”ni barındırdığı için girmiyor. Ancak o “Reklam İşçileri” de Türkiye’deki tasarım anlayışı konusunda zaten ilgili taraflardan biri olmalı.

Çünkü dijtal pazarlama, geleneksel reklam, dijital reklam ve daha birçok konu, bu modern zamanda artık ancak “tasarım” ile ilerleyebilir ve olması gereken seviyeye gelebilir. Nitekim, buradan da bir “spoiler” vermek gerekirse, RYD’nde yaptığımız görüşmelerde, 30 Mayıs’daki kongreden sonra RYD tekrar “aktif” hale gelecek. Sanırım ben de “aktif” rol alanlardan biri olacağım ya da olmak istiyorum.

Bahsettiğim “design collective” ise, sadece tasarımcılardan oluşan bir yapı. Nasılki Amerika gibi ülkelerde, diğer doktorlara “case study” olsun diye doktorların yazdıkları makaleler “saygıdeğer” ve önemlilerse, dünyanın pek çok yerinde tasarım konusunda yazılan makaleler de o kadar değerli aslında. Sadece 3. Dünya ülkelerinde değil. Tezlerden bahsetmiyorum, yanlış anlaşılmak istemem. Doktora tezi tadında yazıtlar değerli, bazıları gerçekten çok güzel. Ancak ben daha çok samimi ve “pratikte uygulanabilen” meselelerden bahsediyorum. Mesela Türkiye’de bir Philippe Starck olsun ve büyük bir marka için “Logo” yapsın. Sonra da herkes yararlansın diye bir “case study” yazsın. Ya da bu teori pek çok şekilde uygulanabilir. Hayalgücünüze kalmış.

Ben şimdiye kadar çokça İstanbul’da iş yaptığım ve bağlantılarımın da büyük yüzdesi burada olduğu için İstanbul piyasasından başkasını bilmiyorum. O yüzden de vereceğim örnekleri ülkemiz geneli İstanbul özeli üzerinden vereceğim.

Yeni tanıştığım insanların yüzde 30’undan, “ne iş yapıyorsun?” soruma karşılık aldığım cevap “tasarımcıyım”. Açık söylüyorum. Tasarım disiplinlerinden haberdar olmayan pek çok “tasarımcı” görüyorum, tanıyorum. Grafik Tasarım’ın bu derece “ucuzlaması” de işte bu yüzden.

Oysa ki birçok tasarım disiplini var: “Tekstil Tasarımı”, “Endüstriyel Tasarım”, “Araba Tasarımı”, “Makine Tasarımı”, “Vitrin ve Fuar Standı Tasarımı”, “Grafik Tasarım”, “Görsel İletişim Tasarımı”, “Paketleme Tasarımı”, “Ürün Tasarımı”. Hatta “Mimarlık”ın bile bir tasarım disiplini olduğunu biliyor muydunuz?

Elbette yukarıdaki liste birçok farklı kurum tarafından, birçok farklı şekilde kategorize ediliyor. Yani kimi kurumlar “Grafik Tasarım” disiplinini “Görsel İletişim Tasarımı” disiplininin alt kategorisi olarak tanımlıyor. O konuya takılmayalım.

Ancak dönmek istediğim mesele, “Tasarımcıyım” meselesi. Yani o güne kadar sadece Grafik Tasarım ürünü üretmiş olan herhangi biri, kendini “Grafik Tasarımcıyım” diye değil de “Tasarımcıyım” olarak nitelendiriyor. Hatta şimdilerde herkeste bir “titr” meselesi de var. Kimisi de “job description” anlamında “Interface Designer” (Arayüz Tasarımcısı, bir web tasarım kolu denilse, herhangi bir tasarım disiplininin içine yedirilebilir mi?) olmuş, o güne kadar sadece web arayüzleri tasarlamış (Kullanılabilirlik ve “User Flow” konularına bizim ülkemizde yeterince önem veriliyor mu?) birisi de kendini “Tasarımcı” olarak nitelendiriyor.

Söylemek istediğim, kimsenin kendini nasıl nitelendirdiğini umursadığım değil, ancak ülke olarak tasarıma değer verip endüstriyel bir atlama yapabilirsek, bu bizi hem daha eğitimli, hem de daha saygıdeğer yapacak. Hayatında hiç matbaa kokusu almamış “Art Director”lerin, birçok kataloglar tasarladığını gördüm, gerçek baskı renklerini ayarlamak için “deneme-yanılma” yöntemi uygulayan “Tasarımcılar”. Ama o iş öyle değil.

Zaten yazının başında Schopenhauer’den bir söz yazmıştım ya, işte o sözü düşünüyorum zaman zaman.

Bizim ülkemiz gibi ülkelerde “tasarımcı” olmak, “çok fazla tasarım ürününe bakmak”tan ibaret gibi. Tasarım konusunun altındaki o muazzam bilgi tabanından çok az kişinin haberi var. Eski “Grafiker” (kendilerini öyle nitelendiriyorlardı) abilerimiz, bu işin abecesini de bilirlerdi. Ama şimdikiler okullarda “Art, Culture and Society” dersi işleyip tasarımcı oluyorlar.

Bilmeyenler için söyleyeyim, ben de Bahçeşehir Üniversitesi’nin Görsel İletişim Tasarımı Bölümü’nde okudum. Aldığımız dersler arasında bize “tasarım disiplinlerini” anlatan bir ders hiç olmadı. “Basic Design I” ve “Basic Design II” derslerinde ise (sözde) tasarım ürünleri ürettik ancak hiçbiri “uygulanabilir” değillerdi. Çünkü işlerimizi karşısına çıkarıp “puan almaya” çalıştığımız grup (hocalar grubu) “en yaratıcı fikre” not verirdi. Evet, tasarım fikirle değer kazanır. Ancak sadece fikir de değildir, aynı zamanda bir “look and feel” konusu var ki, modern zamanda asla unutulmamalı. “Eye-Flow”, “Look and Feel”, “Usability”, “Testing”, “Application”, “Production” gibi konular da unutulmamalı.

Yani söylemek istediğim, okullarda verilen “Tasarım” eğitimleri de eksik ve garip bizimki gibi ülkelerde. Sanat ve Tasarım arasındaki o hem ince hem muazzam olan fark, artık “Tasarım Öğretmenleri” tarafından dahi karıştırılıyor olmuş. O yüzden de adına “Kavramsal Tasarım” dedikleri pek çok ürün üretir olmuşlar. Dikkatinizi çekerim, pek çok tasarım öğrencisi “kavramsal tasarım” ve “konsept fotoğraf” kelimeleri ile öğrenim görüyorlar. Konsept fotoğraf ne demektir? Ne ki bu? Yeni birşey mi? Ya da Konsept Tasarım ne demektir? Ne zamandır beri var?

Konsept tasarım diye bir şey yok arkadaşlar, “Dijital Sanatlar” var. Konsept fotoğraf diye bir şey de yok, “Retouch” var, “Saturation” gibi ayarlamalar var.

Tabi bir de ülkemizde maalesef şöyle bir durum var ki, o daha da vahim. Benim gibi, bu tarz konuları eleştiren ya da eleştirmeyip blgi vermeye çalışan kişiler ya da kurumlar da “üvey evlat” muamelesi görüyor.

Markaların kendilerine ajans seçerken yaptıkları araştırmalar, onları her seferinde 2-3 farklı dijital ajans ve 2-3 farklı geleneksel reklam ajansına sürüklüyor. Spesifik ajanslardan bahsetmiyorum. Anlatayım: söylemek istediğim, artık bir markanın 2-3 farklı reklam ve dijital ajansı var. Öylesi karışıyor ki herşey, artık işler şu duruma gelmiş: “Bize 2 güne kadar reklam filmi lazım, konu ‘X’, Recep İvedik’i oynatalım” (Recep İvedik nedir? Ayrı bir toplumsal inceleme konusudur). Marka bunu söylerken, reklam ajansı da yaparken, tasarımın değeri tabii ki olmaz.

“Wireframe” yok, “Testing” yok, “Double-Testing” yok, “Analysis” yok, “Trending” yok, yok da yok. Kafasına göre resmen. Herhangi bir reklam ajansında üst kademede çalışmış biri değilseniz, bu söylediğime inanmakta güçlük çekebilirsiniz. Ancak “yüksek kaşeler”, “baştansavma işler”, “yetersiz analiz”, “yetersiz test” ve daha niceleri.

Sonra Tasarım konusunun uzmanı abilerimiz “laf söylesin”, iş bilmeyen kim varsa, itibar etmediği gibi çamur da atmaya kalkar. Grafik Tasarım dergisi gibi ilk gününden beri gerçek anlamda Tasarım konusunu abecesi ile anlatan bir dergi de üvey evlat muamelesi görür.

Üniversite konusuna geri dönecek olursak, Tasarım eğitimi veren kurumların, eksik kaldığı birçok konuya rağmen, keşke işleseler diye düşündüğüm “Uygulanabilirlik” konusunu anlatmamız lazım.

Başka bir gün umarım Meşgul Sinyali’nde “Yaratıcı Proses” tadında bir yazı da yazacağım, ancak daha önce bir iki yazımda da belirttiğim gibi, “yaratıcılık, uygulanabilir olmadığı sürece hiçbirşeydir”.

Üniversite verilen tasarım eğitiminde, uygulanabilirlik konusuna özen gösterilmediği için, mezun olan tüm “potansiyel tasarımcılar”, piyasada “sudan çıkmış balığa dönüyorlar”. Sebebi ise basit, piyasa “satan” ve “uygulanabilir” olan işlere değer veriyor. Zaten öyle olmalı da.

İşte bu sebeplerden dolayı da, Grafik Tasarım değersizleşiyor ve yanında diğer tasarım disiplinlerini de sürüklüyor. Ancak bu konunun bir yandan “toplumsal olan” ile de yakın bir ilişkisi var, ancak bu konuyu da okuduğunuz yazının devamı olan ikinci yazımda yazıyor olacağım. Bahsettiğim çizgi dansı, bu sefer tasarım ve toplumsal arasında yaşanıyor ve bu konunun birkaç tarafı da var: RYD, Grafik Tasarım Dergisi, Marka dergileri, dijital pazarlama, sosyal medya ve daha birçok konu. Collective konusuna geri döneceğimden de emin olun.

Konunun devamını ise 3 güne kadar yazmış olacağım. Şimdilik hoşçakalın.

Japonya’da 1914 yılında kurulan Ulusal Tasarım Konseyi’ne sadece özel şirketler değil, aynı zamanda devlet de destek vermişti. Aradan geçen 96 yılda Japonya topraklarına iki tane atom bombası bile atıldı. Sadece maddi değil, aynı zamanda yaratıcı beyinlerin de manevi zarara uğradığı 2. Dünya Savaşı sonrasında ise, Japonya, tasarım sayesinde bugünkü seviyesine geldi.

Teknoloji, bilim, havacılık, uzay ve birçok alanda önde gelen insanlar yetiştirirken, Dünya’nın en önemli markaları da Japonya’dan çıkmıştır.

Gelelim Türkiye’ye.

Geçen sene ilk defa yürürlüğe giren Ulusal Tasarım Konseyi Kararları ile, nihayet bizim de bir Tasarım Konseyimiz (!) var. Tasarımcının ne olduğunu bilmeyen tüm bünyeler için, bir yandan Grafikerler Meslek Kuruluşu (GMK) bir yandan Endüstriyel Tasarımcılar Meslek Kuruluşu (ETMK), bir diğer yandan ise Moda Tasarımcıları Derneği (MTD) var. Meslek Kuruluşu, Grafikerlik, Endüstriyel Tasarımcılık… O kadar uzak görünüyor ki bizim ülkemizdeki kavramlar birbirlerine.

Demek istediğim:

Tasarım, farklı disiplinlerden oluşan bir yapı. Hemen disipliner bir yapı olduğunu çıkarmayın bu söylediğimden. Tasarım, sadece Grafik Tasarım değil, aynı zamanda Otomotiv Tasarımı, aynı zamanda Bilgi Tasarımı, Bina Tasarımı, Sergi ve Vitrin Tasarımı, Deneyim Tasarımı, Mağaza Tasarımı, Çalışma Ortamı Tasarımı, Paketleme Tasarımı, Ürün Tasarımı ve Etkileşimli Tasarım. İşte tasarım, aslında bu farklı disiplinlerden oluşuyor. (kaynak: http://www.designersnetwork.co.uk)

Yani Türkiye’de tek başına “Tasarımcı” deyimini kullanmanın alemi yok, çünkü öyle biri yok (Faruk Akın dışında sanırım, çünkü kendisi Dünya’nın 190 büyük tasarımcısından biri olarak gösterilir).

Grafik tasarımcı. Sadece web sitesi mi yapıyor? Ya da bir broşür ya da dergi tasarlıyor?

Dünyada Grafik Tasarımcı titrinin anlamı, müellif olma durumudur. Yani, fikrini geliştirir, tasarımını planlar, yapar, uygulanabilirliğini ölçer, pazarlama stratejisini geliştirir, satar ve danışmanlığını yapar.

Yani, ismi çok duyulmuş bir reklam ajansındaki bir Sanat Yönetmeni’ni ele alalım. Fikrini bulur. Photoshop da tasarımını yapar. Kod yazar mı? Uygulanabilirlik ölçer mi? Strateji geliştirebilir mi ya da geliştirir mi? Pazarlamasını yapabilir mi ya da fikir verebilir mi?

Bize kalsa, herkes “logo” yapar. Kime sorsan tasarımcı. Gece dışarı çıkarsın, The Hall’a gidersin, Otto’ya ya da Public’e gidersin. Biri ile tanışırsın ve ne iş yaptığını sorarsın. Tasarımcıdır.

Bu örnekleri veriyorum, çünkü konumuza geri dönmek istiyorum. Türkiye’de Tasarım Danışma Konseyi.

Türk Tasarım Danışma Konseyi’nin ilk toplantısına Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Devlet Planlama Teşkilatı, Hazine Müsteşarlığı, Dış Ticaret Müsteşarlığı, YÖK, TÜBİTAK, TÜSİAD, TOBB, TPE, KOSGEB, TESK, TİM, TÜRMOB, Endüstriyel Tasarımcılar Meslek Kuruluşu Derneği, Grafikerler Meslek Kuruluşu Derneği ve Moda Tasarımcıları Derneği’nden temsilciler katıldı. Peki bu insanlardan, temsilcilerden kaç tanesi Tasarım konusunda kalifiyeydi?

Bir kere, sadece Grafikerler Meslek Kuruluşu’na dönsek bile (bugün itibariyle web sitesi çalışmıyor ve beni bu yazıyı yazmaya iten mesele de o çalışmayan web sitesi) Grafiker ile Tasarımcının ayırdına varamamıştır bir Meslek Kuruluşu olmasına rağmen. Grafiker, operatör demektir. Söyleneni yapandır. “Flash of Genius”a sahip değildir. Grafik Tasarımcı ise bilinçaltı ya da ilahi bir şekilde (herkes aynı fikirde değil bu konuda) “ilham”ı yakalayıp “yeni”yi yapandır.

Bu yüzden de ülkemizde tasarım henüz anlaşılamamıştır ve dünya standardında tek bir tasarımcı çıkarabilmişizdir.

Bu potansiyel liste, 2010 yılına dair bir vizyonu içeriyor asıl anlamda. Teknolojinin ve kullanıcı alışkanlıklarının bu derece hızlı değişmesi, beraberinde sosyal medyaya da sayısız yenilik getiriyor ve getirecek de. Aşağıda, 2010 yılında değer kazanacak olduğunu düşündüğüm teknoloji ve içerikleri inceledim.

2010’da, herşey içeriklere bağlı olacak

“Contextual Application” sayısında hızlı bir artış olacak. Çoklu işletim sistemleri, platform ve cihazdan bağımsız uygulamalar, özel yetenekli cihazlar (multi-touch gibi) ve ekran boyutlarına özel yapımlar göreceğiz bolca. Aynı şekilde bu tarz uygulamalar hem ağlarda hem de düşük bant genişliklerinde rahat çalışacak. İlk örneklerinden birini de Adobe Photoshop for iPhone olarak görüyoruz zaten.

AVS Video Converter

Birbirinden farklı onlarca formattaki videoyu çevirebilen bu yazılım, bu sene çok kullanılacak.

Kampanyaların ölümü ve içeriğin (tekrar) olmazsa olmazlığı

Hikaye anlatma sanatının da karakterleşmiş hali ile bize anlattığı şekil (markalar ve ürünler), hedef kitlenin markaya ya da ürüne neden değer vereceği sorusunu tekrar önümüze getirecek.

Silverlight’ın yükselişi

Zengin internet uygulamaları için artık en kolay yol halinde olduğu gözlenen Silverlight, Microsoft’un birbirinden güzel plugin’leri ile, uygulama yöneticileri tarafından vazgeçilmez hale gelecek.

Yong Ping Loo

Fazla söze hacet yok, sitesine buyurun: http://www.iampingpong.com

Baskı esinlenmeli web siteleri

Gazete, magazin, kitap tasarımlarından esinlenen kullanıcı arayüzlerinin son yükselişi 2010’da olacak.

Simple is better

Basitliğe dayalı tasarımlar ve kulanıcı arayüzleri 2010’da daha da dikkat çekecek. Her internet kullanıcısının hizmetlere boğulduğu ve bir yandan da doyduğu online sosyal mecrada, herşey daha da basitleşecek.

Codeless AJAX

Birçok programlama uzmanının dahi duymadığı kod gerektirmeyen AJAX framework’u internet dünyasında fırtınalar estirecek. www.alphasoftware.com

Mass Mingling

Sosyal medya “mass mingling” deyimi ile tanışacak. Kullanıcıların çok daha fazla içiçe geçeceği (bkz. Friendfeed) sistemler çoğalacak. Trend izlemek kolaylaşacak.

Mobil versiyonlar

Web sitelerinin mobil versiyonları ihtiyaç haline gelecek. Blackberry, iPhone, Android ve Palm gibi cihazlar için optimize edilecek olan web siteleri yükselen bir trend haline gelecek.

Meşgul Sinyali’nde zaman zaman yazacağım bu trend forecasting yazıları, belli bir zaman sonra, benim de trendleri ne kadar yakalayabileceğim konusunda eminim bana da fikirler verecek.

Ancak bu yazdıklarımda bir nevi Nostradamus egosu da aramamanız temenni ve dileklerimle.

Saygılar.